Rusland en Noord-Korea: Op weg naar Alliantie 2.0?

Door Artjom Loekin

Meer dan twee jaar lang, sinds het begin van de pandemie begin 2020, waren de betrekkingen tussen Rusland en de Democratische Volksrepubliek Korea (DVK) onbewogen, bijna bevroren. Uit angst voor de verspreiding van het coronavirus raakte Noord-Korea in een extreem isolement. Als gevolg daarvan kwamen de handel en het menselijk contact van Rusland met het Noorden bijna volledig tot stilstand. Tegelijkertijd kwam ook het diplomatieke proces op het Koreaanse schiereiland, waarin Rusland een van de belanghebbenden is, tot stilstand. De laatste maanden zijn er echter duidelijke tekenen dat de relatie tussen Rusland en de DVK begint te verbeteren.

Nu Pyongyang heeft verklaard het coronavirus te hebben overwonnen, zijn er redenen om aan te nemen dat ten minste enkele van de grensbeperkingen aan Noord-Koreaanse zijde binnenkort zullen worden opgeheven, waardoor het Noorden de fysieke contacten met Rusland kan hervatten. De ambassadeur van de DVK in Rusland, Sin Hong Chol, heeft in een ontmoeting met de gouverneur van de Russische Primorski regio in Vladivostok aangekondigd dat het noorden voorbereidingen treft om het treinverkeer met Rusland in september te hervatten. De heropening van de grens geldt alleen voor vrachtvervoer per spoor. Het is nog onbekend wanneer het personenverkeer tussen beide landen zal worden hervat. Vóór de pandemie onderhielden Rusland en Noord-Korea regelmatige passagiersdiensten via Vladivostok (door de lucht) en Khasan (per spoor).

Afgezien van de normalisering van de COVID-19-situatie is er nog een andere, wellicht belangrijkere reden voor de activering van de contacten tussen Rusland en Noord-Korea. De “speciale militaire operatie” van Moskou in Oekraïne heeft een nieuwe geopolitieke realiteit ingeluid waarin het Kremlin en de DVK steeds dichter bij elkaar komen te staan, misschien zelfs op het punt dat de quasi-alliantie relatie die tijdens de Koude Oorlog bestond, weer gaat herleven.

Russische militaire parade ter herdenking van de Grote Patriottische Oorlog (Moskou)

Vanaf het begin van de crisis rond Oekraïne heeft Noord-Korea ondubbelzinnig de kant van Rusland gekozen. De DVK behoorde tot de vijf landen die stemden tegen de resolutie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (VN) waarin werd geëist dat Rusland al zijn strijdkrachten van het grondgebied van Oekraïne zou terugtrekken. De andere vier tegenstanders van de resolutie waren Rusland zelf, Wit-Rusland, Eritrea en Syrië. Sindsdien heeft het Noorden herhaaldelijk zijn steun uitgesproken voor het optreden van Rusland in Oekraïne en alle schuld voor de crisis bij de Verenigde Staten, de NAVO en Oekraïne gelegd. Volgens een artikel op de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken van de DVK:

Rusland had geen andere keuze dan een militaire operatie tegen Oekraïne uit te voeren. Dit is volledig toe te schrijven aan de verscherpte omsingeling van Rusland door de NAVO door haar voortdurende uitbreiding naar het oosten en haar voorwaartse plaatsing van militaire infrastructuren…die een ernstige bedreiging vormen voor de veiligheid. De huidige Oekraïense situatie toont duidelijk aan dat een regime dat zijn eigen volk en landgenoten de rug toekeert en tegelijkertijd buigt voor buitenlandse krachten, gedoemd is tot een ellendig lot… Het Westen mag dan wanhopig proberen de door het Westen geleide wereldorde in stand te houden, maar het heeft geen enkele mogelijkheid om de groeiende internationale trend naar autonome ontwikkeling te stoppen.

Opmerkelijk is dat Pyongyang onlangs een nieuwe formule is gaan gebruiken om de relatie tussen de DVK en Rusland te karakteriseren. Deze wordt nu omschreven als “tactische en strategische samenwerking”.

Het belangrijkste gebaar van steun van Pyongyang aan Rusland tot dusver was de diplomatieke erkenning van de door Moskou gesteunde Volksrepublieken Donetsk en Lugansk (DNR/LNR). In de brieven die minister van Buitenlandse Zaken Choe Son Hui aan haar ambtgenoten in de DNR/LNR stuurde, wordt de wil geuit om “betrekkingen van staat tot staat” met de door Rusland gesteunde entiteiten te ontwikkelen “op basis van de ideeën van onafhankelijkheid, vrede en vriendschap”. Naast Rusland zelf werd Noord-Korea pas de tweede VN-lidstaat, na Syrië, die de republieken in de Donbas (Donbass) erkent. Voor Pyongyang was de erkenning van Donetsk en Lugansk een goedkope daad met weinig risico. Als vergelding verbrak Kiev voorspelbaar de diplomatieke betrekkingen met Pyongyang, maar de DVK heeft sowieso geen wezenlijke banden met Oekraïne. Noord-Korea zou in de jaren 1990 en 2000 waardevolle raket- en militaire technologie uit Oekraïne hebben betrokken, maar de Oekraïense route is al lang niet meer toegankelijk voor Noord-Koreanen. Evenzo maakte Pyongyang zich geen zorgen over een reactie van de westerse bondgenoten van Kiev, aangezien het Westen nauwelijks nog straffen kan opleggen aan Noord-Korea.

Aangezien de diplomatieke erkenning van de DNR/LNR vooral een symbolische zet is, is het onduidelijk of Pyongyang daadwerkelijk bereid en in staat is materiële steun te verlenen aan de militaire operatie van Rusland in Oekraïne. Sommige Russische media en deskundigen bespraken de mogelijkheid dat Noord-Korea “tot 100.000” troepen naar Oekraïne zou sturen, een onderwerp dat snel werd opgepikt door Oekraïense en westerse media. Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken noemde dergelijke speculaties “volledig nep”.

Noord-Korea heeft in het verleden zijn leger naar het buitenland gestuurd. Het meest prominente geval was de oorlog in Vietnam. Meer recentelijk zouden Noord-Koreaanse militaire adviseurs en commando’s betrokken zijn geweest bij conflicten in Afrika en het Midden-Oosten. Dat waren echter vrij beperkte contingenten. Om een verschil te maken in de oorlog in Oekraïne moet Noord-Korea geen honderdduizenden, maar tienduizenden troepen sturen. Het is uiterst onwaarschijnlijk dat Kim Jong Un zijn soldaten naar Europa’s meest intense gewapende conflict sinds de Tweede Wereldoorlog zou sturen. Het risico dat een niet onaanzienlijk aantal van hen niet van het Oekraïense slagveld zou terugkeren is te groot. Nog afgezien van het risico van hoge slachtoffers zijn er uitdagingen, zoals een gebrek aan interoperabiliteit met de Russische strijdkrachten als gevolg van de taalbarrière en het volledig ontbreken van gezamenlijke training.

Noord-Koreaanse militaire parade (Pyongyang)

Een andere hypothetische bijdrage die de DVK aan de militaire operatie van Rusland zou kunnen leveren is de levering van wapens. Noord-Korea heeft enorme voorraden munitie en een enorme wapenindustrie. Aangezien veel van de wapens van Noord-Korea gebaseerd zijn op Sovjet-normen, zou zijn munitie compatibel kunnen zijn met wapensystemen die worden gebruikt door het Russische leger en de eenheden van de DNR/LNR. Als Pakistan, zoals sommige berichten beweren, munitie naar Oekraïne stuurt en Zuid-Korea grote wapendeals sluit met Polen, waarom kan de DVK dan geen wapens verkopen aan de andere kant van het conflict? Het Pentagon beweert dat Rusland Noord-Korea heeft benaderd voor munitie. Tot nu toe is er geen bewijs geleverd voor deze beweringen. De Russische gezant bij de VN bestempelde het als “weer een vervalsing”, terwijl Pyongyang de “roekeloze opmerkingen” van Washington nadrukkelijk ontkende. Uiteraard zou elke wapenhandel tussen Rusland en Noord-Korea in strijd zijn met de VN-sancties tegen Pyongyang, ook al zou deze beperking kunnen worden weggenomen door niet aan Rusland, maar aan de DNR/LNR wapens te leveren die buiten het VN-systeem vallen.

Terwijl Russische en DNR/LNR-functionarissen elk voornemen tot militaire samenwerking met Noord-Korea ontkennen, hebben zij het over de vooruitzichten voor economische samenwerking met de DVK. Volgens de Russische ambassadeur in Noord-Korea, Alexander Matsegora, zijn er “uitgebreide” mogelijkheden voor een dergelijke samenwerking tussen de Donbas-republieken en Noord-Korea. Matsegora noemde met name Noord-Koreaanse bouwvakkers, die “zeer bekwaam en ijverig zijn en bereid om onder zeer moeilijke omstandigheden te werken”. Volgens de Russische diplomaat zouden Noord-Koreaanse arbeidskrachten een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de wederopbouw van de beschadigde infrastructuur en industriële faciliteiten in Donbas. In ruil daarvoor zouden de Donbas-republieken cokeskolen, tarwe en industriële uitrusting naar het Noorden kunnen exporteren.

Russische functionarissen verwerpen de bezorgdheid over mogelijke inbreuken op de VN-sanctieregeling indien de Donbas-republieken handelsovereenkomsten sluiten met de DVK. Het hoofd van de afdeling internationale organisaties van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken, Pjotr Iljitsjev, meende dat Moskou niet zal optreden als “zelfbenoemde waakhond” om de DNR/LNR onder druk te zetten de sancties na te leven. Illyichev raadde degenen die zich zorgen maken over de handhaving van de sancties aan rechtstreeks met Donetsk te praten.

Terwijl economische interacties tussen de DVK en de DNR/LNR op dit moment nogal hypothetisch lijken, zijn de vooruitzichten voor hervatting van de handel tussen Noord-Korea en Rusland veel realistischer, aangezien de twee landen een landsgrens delen en een lange geschiedenis van economische samenwerking hebben. Dit gezegd zijnde, zullen de economische betrekkingen tussen Rusland en Noord-Korea met dezelfde beperkingen te maken krijgen die de groei ervan vóór de pandemie afremden. Kort gezegd heeft Noord-Korea zijn noordelijke buur weinig te bieden. De Russische Federatie wil geld en hoogtechnologische goederen, die Noord-Korea niet heeft. Arbeid is misschien de enige bron van betekenis die Noord-Korea met Rusland kan delen. De Sovjet-Unie en daarna Rusland importeerden veel Noord-Koreaanse arbeidskrachten.

De afgelopen maanden hebben Russische functionarissen openlijk gesproken over de mogelijkheid om de invoer van arbeidskrachten uit het Noorden te hervatten, hoewel de resoluties van de VN-Veiligheidsraad het gebruik van Noord-Koreaanse arbeidskrachten uitdrukkelijk verbieden. Vice-premier Marat Khusnullin, die toezicht houdt op de Russische bouwsector, zei onlangs dat de Russische autoriteiten “werken aan politieke regelingen” om Noord-Koreaanse arbeidskrachten in dienst te nemen. Volgens hem kunnen er 20.000 tot 50.000 Noord-Koreaanse arbeiders naar Rusland worden uitgenodigd, vooral om de infrastructuur in het Russische Verre Oosten te ontwikkelen. In het verleden wisselden Noord-Koreaanse arbeiders en hun “supervisors” hun inkomsten in roebels om in Amerikaanse dollars. Nu Rusland zo goed als losgekoppeld is van het financiële systeem in dollars, kan een alternatieve betalingswijze via de Chinese yuan zijn. Zendingen van Russische olie en olieproducten zijn een andere mogelijke optie om Noord-Koreaanse arbeid te betalen. Overigens heeft een functionaris van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken onlangs gesuggereerd dat Rusland bereid is de uitvoer van olie en aardolieproducten naar de DVK te hervatten. Een ander veelbelovend gebied van bilaterale samenwerking, zij het een minder strategisch gebied, zou het toerisme kunnen zijn. Nu de Russen niet langer naar Ibiza kunnen gaan, zouden zij de prachtige stranden van Wonsan kunnen waarderen.

“Noord-Koreaanse arbeidskrachten kunnen een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de wederopbouw van Donbass” (Foto: Mariupol, 23 maart 2022)

De catastrofale gebeurtenissen die zich sinds 24 februari 2022 hebben voorgedaan, hebben de calculus van Moskou ten opzichte van Pyongyang ingrijpend veranderd. Nu de Russische Federatie zich in een existentiële strijd met het Westen over Oekraïne bevindt, is het belang van de DVK, een van de weinige landen die bereid zijn openlijk met het Kremlin samen te werken om de VS tegen te werken, voor Moskou toegenomen. Tegelijkertijd is voor Rusland het belang van de denuclearisatie-agenda van het Koreaanse schiereiland afgenomen. Volledige naleving van de sancties tegen de DVK is misschien niet langer het beleid van Rusland, al was het maar omdat Rusland zelf zware sancties opgelegd heeft gekregen door de VS en de EU.

Moskou en Pyongyang staan misschien op het punt een bondgenootschap te herstellen dat tijdens de Koude Oorlog bestond maar met de ondergang van de Sovjet-Unie uiteenviel. Hun nieuwe band is echter eerder een strategische afstemming dan een formele alliantie op basis van een bindend verdrag. Nu Pyongyang een nucleaire afschrikkingscapaciteit heeft bereikt, heeft het niet langer defensietoezeggingen van Moskou nodig. Bovendien zal de entente Moskou-Pyongyang deel uitmaken van de grotere trilaterale afstemming tussen China, Rusland en de DVK, die door Peking zal worden geleid. De modus operandi van deze opkomende trilaterale afstemming valt nog te bezien, maar het is duidelijk dat een Chinees-Russisch-Noord-Koreaans blok ingrijpende gevolgen zal hebben voor het machtsevenwicht in Noordoost-Azië.

Bron: 38 North: Informed Analysis of events in and around North Korea