Oekraïne en de Eurazische vector

Russische invasie?

Het wordt onderhand een zesmaandelijkse gewoonte, maar volgens berichten in de Westerse media is er andermaal sprake van een ernstige en acute dreiging van een Russische invasie in Oekraïne. De geruchten zwellen al enkele weken aan en culmineerden afgelopen week, niet toevallig in de marge van de (virtuele) diplomatieke top tussen Poetin en Biden op 7 december. De geruchtenmolen kwam voor het eerst op gang vanuit de VS in de eerste helft van november, gebaseerd op een troepenopbouw van ongeveer 90 000 Russische soldaten op iets meer dan 100 km van de Oekraïense grens. De Duitse krant Bild meende zelfs hand te hebben gelegd op militaire plannen, “opgeborgen ergens in een schuif in het Kremlin”, waarin de volledige verovering van twee derde van het land “zorgvuldig” uit de doeken wordt gedaan. De invasie zou verlopen in drie étappes, waarbij eerst het zuiden van het land zou worden ingepalmd vanuit de Zwarte Zee, met de Krim en de onafhankelijke Volksrepublieken in Donetsk en Lugansk als bruggenhoofden. Vervolgens zouden Russische troepen het oosten van het land veroveren, met name het gebied rond de cruciale industriesteden Poltova, Dnipro(petrovsk) en Kharkiv (de op één na grootste stad van Oekraïne), om vervolgens in een derde fase af te sluiten met de noordoostelijke en centrale oblasten rond de hoofdstad Kiev. Opvallend hierbij is dat een deel van de Russische troepen vanuit Wit-Rusland zou binnenvallen.

Het plan om het oosten en het midden van Oekraïne aan Rusland aan te hechten, of het nu gaat om fantasie of werkelijkheid (we gaan, voor alle duidelijkheid, met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid uit van het eerste), vertoont opvallend veel parallellen met het relaas dat de bankier en voormalige politicus Pjotr Aven, in de jaren ’90 lid van de regering van Boris Jeltsin, in april nog uit de doeken deed in een interview met de krant Kommersant. Daarin onthulde hij dat er in de laat-Sovjetperiode, in reactie op centrifugale krachten die overal werkzaam waren (en overigens door Jeltsin en de zijnen uit persoonlijke ambitie en onderlinge rivaliteit werden aangewakkerd), plannen bestonden om een rompfederatie van de Sovjet-Unie te behouden in gereduceerde vorm, waar minstens Rusland, Wit-Rusland en het grootste deel van Oekraïne toe zouden behoren. Oost-Oekraïne zou tot deze nieuwe, kleinere Unie behoren, terwijl West-Oekraïne als onafhankelijke staat verder door het leven kon gaan. Deze ambitie zou tot op de dag van vandaag zijn blijven doorleven.

Russische troepen in Perevalne (Krim) tijdens de Maidancrisis van 2014

Het is in feite een eerder vreemd en anachronistisch aandoend verhaal, aangezien bijvoorbeeld de Centraal-Aziatische republieken in de jaren ‘90 onvrijwillig tot de onafhankelijkheid werden “gedwongen” (het draagvlak voor het behoud van de Sovjet-Unie was daar het grootst en de centrifugale krachten eerder beperkt of toch van die aard dat ze de fundamenten  van de Unie niet in vraag stelden), maar volgens dit scenario geen deel uitmaakten van de nieuwe kleinere Sovjet-entiteit. Deze leek eerder als een panslavische unie lijkt te zijn opgevat dan een voorzetting van het socialisme binnen een Euraziatische context. Nog volgens Aven waren de oorzaken voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie de volgende:

  • de economische mislukking van de late Sovjet-Unie en het onvermogen om een fatsoenlijke levensstandaard te bieden
  • het opkomende nationalisme in de Sovjetrepublieken
  • het egoïsme en gebrek aan grootmachtpatriottisme van de late Sovjet-elites.

Sovjet-Unie 2.0

In ieder geval lijkt heden ten dage de opvatting te bestaan, dat dertig jaar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, het verlangen binnen het Kremlin om deze situatie alsnog recht te zetten springlevend is. Een aantal zaken lijkt natuurlijk ook wel enigszins in die richting te wijzen. Ten eerste is er de realisatie van de Unie-Staat tussen Wit-Rusland en Rusland, een theoretisch concept dat in de jaren ’90 werd uitgedacht en geratificeerd (en waar ook Servië deel zou van gaan uitmaken) maar dat  in de praktijk altijd dode letter is gebleven, mede vanwege de ambigue geopolitieke houding van de Wit-Russische leider Loekasjenko. Na de grote protesten die met name de hoofdstad Minsk teisterden in het kielzog van de omstreden presidentsverkiezingen van 2020 werd vanuit Wit-Rusland in toenemende mate gekeken naar Rusland als moderator voor een rustige (en langdurige) transitie naar een (vooralsnog hypothetisch) post-Loekasjenko-tijdperk. Met name de verdere economische integratie van de Wit-Russische en Russsische economieën, met inbegrip van een gemeenschappelijke munt, en het permanent stationeren van Russische CSTO-troepen ter verdediging van de buitengrenzen wordt hierbij als stabiliserende factor aangewend door Moskou. Dit als tegenwicht van een door het Westen gesponsorde “nationalistische” opositie, die sinds eind 2020 steeds meer in de slipstream van de neoliberale ideologie en het bijhorende woke-discours terecht is gekomen – overigens zonder noemenswaardig draagvlak bij de Wit-Russische bevolking.

En dan is er nu dus de hypothetische annexatie van Oost-Oekraïne, waarbij het grootste deel van het land Russisch zou worden (letterlijk een “Klein-Rusland”) en de westelijke oblasten blijven voortbestaan als een onafhankelijke kernregio rond steden als Lviv en Zhytomyr, waar Oekraïens wordt gesproken door de meerderheid van de bevolking, het rabiate nationalisme een lange historische traditie heeft en de invloed van Rusland altijd geringer is geweest. Of deze West-Oekraïense regio als onafhankelijke staat zou blijven voortbestaan of op termijn door een toenemend ambitieus Polen onder leiding van de ultrakatholieke nationaal-conservatieven van PiS zou worden opgeslokt, is maar al te zeer de vraag. Onder de laatsten werden de dromen van de grote Poolse staatsman Piłsudski over een groot geopolitiek intermarium tussen de Baltische en de Zwarte Zee (in feite een moderne reïncarnatie van het vroegere Pools-Litouwse Gemenebest) immers nieuw leven in geblazen. En sinds de herverkaveling van de staatsgrenzen in Oost-Europa na afloop van de Tweede Wereldoorlog hebben de Polen het altijd moeilijk gehad met het verlies van Lviv (of, in het Pools, Lwów), wat door hen altijd als een Poolse stad is aanzien, maar tegelijk ook de bakermat was van het Oekraïense ultranationalisme, dat zich in het verleden ook op bloedige wijze tegen de Polen heeft gekeerd.

Eén volk?

De vraag is dan ook of Oekraïne daadwerkelijk gebaat is bij dergelijke artificiële splitsing van het land. In een veelbesproken artikel verklaarde Vladimir Poetin afgelopen zomer dat de Russen en Oekraïners “één volk” waren. Opvallend was dat in een peiling, die kort daarna werd uitgevoerd, ongeveer 41% van de bevolking van Oekraïne zich daar eens mee verklaarde. Dit is vanzelfsprekend een minderheid, hoewel een zeer significante, maar het resultaat is nog opvallender om de volgende redenen. De dichtbevolkte streken rond steden Lugansk en Donetsk, alsook de Krim, werden wegens evidente redenen niet in de enquête betrokken. Waren deze vanouds zeer pro-Russische regio’s nog steeds onderdeel geweest van de staat Oekraïne (en dat is nog altijd de ambitie van de zittende regering in Kiev), dan zou zowat zeker een meerderheid van de bevolking zich eens hebben verklaard met de uitspraak van de Russische president. Ten tweede is er een zeer groot deel van de bevolking dat Oekraïne en Rusland weliswaar niet als één en hetzelfde volk aanziet, maar wel als onlosmakelijk met elkaar verbonden. Deze nuance werd in de enquête niet gelegd, maar een groot deel van de bevolking van de bevolking legt deze associaties wel –  is het niet om diepgewortelde historische en  culturele redenen, dan wel omdat zelfs in westelijke provincies als Ternopil of Ivano-Frankivsk er maar weinig mensen zijn die niet nog wel ergens een oom of tante in Moskou of Sint-Petersburg hebben wonen. Ten derde is het bijna op zich al een onvoorstelbaar feit dat met name zo’n groot deel van de Oekraïense natie zich blijft associëren met Rusland, ondanks zeven jaar post-Maidan-propaganda, een ultranationalistische regering onder Petro Poroshenko (die in 2019 overigens massaal werd weggestemd), decommunisatie-wetten, een verbod op de Russische taal in het openbare leven (met fikse boetes tot gevolg) en nu een de facto Westers lakeienregime on Volodomyr Zelensky, dat aanvankelijk nochtans had beloofd komaf te maken met deze toestanden en waarvan de populariteit bijgevolg nu sterk tanende is. Tot slot is er nog de eenvoudige realiteit dat de meerderheid van de Oekraïners na al die tijd nog steeds een positief of op zijn minst neutraal beeld heeft van Rusland. Peiling na peiling bewijst dit, zelfs deze van Levada konden de stijgende positieve trend die vooral heel duidelijk werd in de jaren 2018-’19 maar moeilijk verdoezelen, evenals het feit dat de Russen in Oekraïne nog altijd positiever worden bekeken dan vice versa.

Het Moeder Moederland-monument in Kiev

Het is dan ook hallucinant om te lezen hoe Westerse journalisten, zoals de Belgische VRT-correspondent Jan Balliauw, in hun verslaggeving een complete virtuele realiteit creëren waar het de tijdsgeest en publieke opinie in Oekraïne aangaat:

Een terugdraaien van de klok, waarbij de toenaderingen tot de EU en de NAVO op een lager pitje worden gezet om Rusland een plezier te doen, zal het Oekraïense volk nooit aanvaarden. Je ziet nergens zoveel EU vlaggen als in Oekraïne. Het uitzicht op een beter leven als Oekraïne zich eindelijk zal kunnen integreren in het Westen, houdt veel Oekraïners recht.

Nu waren leden van Zannekinbond de afgelopen jaren erg vaak in Oekraïne, van Lviv en Zhytomir tot Kiev, Odessa en Dnipro, en hoegenaamd nérgens hebben wij EU-vlaggen gezien behoudens op een handvol gebouwen van een verspreidde NGO’s en instituten die met Europese subsidies werken. Dan nog vallen die op één hand te tellen, zelfs wanneer die hand om een of andere reden een paar vingers zou missen. Onder de bevolking leeft het thema van de EU absoluut niét, dan zijn de Verenigde Staten wellicht nog populairder. De eerste de beste taxichauffeur zal u trouwens op uw rit van de luchthaven naar het hotel gratis en voor niets vertellen hoe Maidan op een totale teleurstelling is uitgedraaid en dat aan datgene wat waar het de mensen eigenlijk om ging (corruptie versus geen corruptie, niet Rusland versus de EU) uiteindelijk helemaal niets is veranderd.

De Eurazische vector

Alleen al daarom hebben Oekraïne én Rusland een hoop te verliezen in een wederzijdse oorlog. De zogenaamde Russische invasieplannen lijken dan ook vooral een poging van de Amerikaanse president Joe Biden en de Engelse premier Boris Johnson om weer wat aan Westerse relevantie te winnen na de onvoorstelbare afgang van de NAVO in Afghanistan. Bovendien zijn zowel Oekraïne als Taiwan cruciaal geworden in de beheersing van zowel het Hartland als de Randzone, nu het Westen in toenemende mate onder druk komt te staan van een relatief verenigd Russisch en Chinees strategisch front. Wat evenwel zeker is, is dat de Oekraïense bevolking een hoop heeft te verliezen, zeker in termen van mensenlevens en ongelofelijke materiële en economische schade – en dat in een land dat nu al als het armste van Europa geldt. Maar ook Rusland heeft een hoop  te verliezen bij dergelijk conflict, zowel in economisch als in humanitair opzicht. Volgens een analyse die afgelopen voorjaar verscheen op BNE IntelliNews, heeft Moskou dan ook meer baat bij een strijd om de zielen dan een daadwerkelijk gevecht om territorium.

“Zodra een duidelijke meerderheid van de Oekraïners besluit dat een leven in een goedaardige Russische Federatie beter zou zijn dan een leven als onafhankelijke staat, is Moskou’s spel gewonnen. Heel Oekraïne zou met Rusland fuseren, er zou niemand sterven, er zou geen geld worden uitgegeven, er zouden geen internationale wetten worden overtreden, en niemand buiten de twee landen zou een reden tot klagen hebben. Het lijkt mij dat dit resultaat slechts een kwestie van tijd is.”

Een opvallende conclusie op deze wetenschappelijk-analytische geopolitieke en macroeconomische website, die scherp contrasteert met emotionele opiniestukken zoals het hogervermelde van Jan Balliauw, waarbij de vector van “het Oekraïense volk” altijd in de richting van het eigen spiegelbeeld wijst. Het is ten andere erg vreemd dat een linksliberaal georiënteerde nieuwssite als VRT NWS, die doorgaans het bestaan van ieder collectief aggregatieniveau hoger dan het individu staalhard ontkent, ineens zoiets als een “volkswil” meent te kunnen onderscheiden. Westers narcisme ten top!

Maar dat niet alleen. Dat Oekraïne een eigen taal, geschiedenis en cultuur kent, en dus ook een eigen regionale of nationale identiteit, die los staat van Moskou, lijkt ons boven alle twijfel verheven. Die regionale identiteit kan echter het best beleefd worden binnen een authentieke Eurazische vector (niet per sé binnen de Russische Federatie, dit kan ook binnen een andere supranationale entiteit), die recht doet aan de diepe historische en generieke banden met staten en volkeren ten noorden en ten oosten ervan – in eerste plaats de Russen, maar ook anderen. Want binnen een door het Westen gedomineerde supranationale constructie (of het nu gaat over de NAVO of de EU) zal die nationale identiteit eerst worden misbruikt (cf. het stukje van Jan Balliauw), vervolgens geridiculiseerd en uiteindelijk gecriminaliseerd. Historische voorbeelden hiervan hebben we in het liberale Westen immers te over.