De komende botsing van beschavingen

Door Artjom Loekin, universitair hoofddocent internationale betrekkingen aan de Far Eastern Federal University in Vladivostok, Rusland. Volg hem op Twitter @ArtyomLukin

Vaak wordt beweerd, vooral door mensen in het Westen, dat de huidige geopolitieke rivaliteit niet kan worden vergeleken met de Koude Oorlog, omdat er geen sprake is van een botsing van ideologieën. Het communisme is overwonnen en de kapitalistische triomf is eeuwig.

Hun visie is er een van het “einde van de geschiedenis”, zoals verkondigd door de geleerde Francis Fukuyama. Het probleem is dat Fukuyama de triomf van de liberale democratie al meer dan drie decennia geleden heeft afgekondigd. We kunnen stellen dat de wereld sindsdien een beetje vooruit is gegaan.

Het valt moeilijk te ontkennen dat ideologische concurrentie nu een comeback maakt. En het ziet er naar uit dat de botsing van ideologieën in de komende decennia alleen maar intenser zal worden. De drie grootmachten van vandaag – de Verenigde Staten, China en Rusland – strijden om meer dan materiële macht. Zij vertegenwoordigen verschillende ideologische geloofsovertuigingen en wedijveren ook om menselijke zielen. Er is ook nog een vierde concurrerende ideologie – het radicale islamisme – maar die is nu ontmanteld en ontbeert een “dragerstaat” na de nederlaag van zijn meest luidruchtige voorstanders.

De VS staan nu een liberaal-progressivistische ideologie voor, die in haar meest extreme versie bekend staat als wokeness. In de wokeness komen de twee belangrijkste ideologische stromingen van het moderne Westen, die hun oorsprong vinden in de Europese Verlichting – het liberalisme en het communisme – na een bittere interne vete eindelijk weer bij elkaar. Wanneer de tegenstanders van de wokeness deze vergelijken met het radicale bolsjewisme, is dat niet zonder reden. In zijn strijd tegen structurele onderdrukking gaat wokeness uiteindelijk over het vernietigen van sociale hiërarchieën ter wille van de rechtvaardigheid – en ten koste van de orde.

Het Amerikaans liberaal-progressivistisch wokeïsme

Tot het uiterste doorgevoerd leidt deze nieuwe westerse ideologische strijd voor gelijkheid en gelijkwaardigheid tot universele homogenisering, waarbij de diversiteit van sociale en zelfs fysieke identiteiten onvermijdelijk teniet wordt gedaan. In een roman van Michail Sjolochov droomt een van de personages, een vurige bolsjewiek, van een postrevolutionaire wereld waarin de grenzen ineenstorten en mensen met elkaar vermengen zodat er geen dominante en onderdrukte groepen meer bestaan: “Ieders uiterlijk zal aangenaam bruin zijn – en iedereen zal gelijk zijn.” Deze Russische bolsjewiek uit de jaren twintig zou zich in de jaren 2020 kunnen aansluiten bij de woke squads in Seattle of Bristol.

China en Rusland worden vaak over één kam geschoren als “autocratische medestanders”. Maar in feite staan Peking en Moskou voor zeer verschillende ideologische modellen. Het Chinese model is een synthese van het marxistisch-leninistisch-maoïstisch socialisme, vermengd met de traditionele Chinese gebruiken, zoals het confucianisme en het legalisme, en dit alles versterkt door geavanceerde digitale technologie. Het Westen vreest China steeds meer, niet alleen vanwege de groei van de economische en militaire macht van Peking, maar ook omdat de enorm succesvolle staat van dienst van het moderne China op het gebied van ontwikkeling de ideologie van de CCP lijkt te bevestigen.

De coronavirus-pandemie was een beslissend moment dat de doeltreffendheid van China’s systeem aantoonde. Terwijl de meeste westerse landen, net als Rusland en India, rampzalig gefaald hebben om hun bevolking tegen de ziekte te beschermen, won het dichtstbevolkte land ter wereld in feite de strijd tegen het virus. China’s systeem heeft een dystopisch trekje, maar het is momenteel het meest effectieve systeem als het gaat om het verschaffen van materiële welvaart aan de massa’s en het beschermen van mensenlevens.

Het is waar dat China individuele vrijheden ontbeert, maar hebben mensen werkelijk vrijheid nodig, waarvan de last vaak ondraaglijk is voor de gemiddelde mens? De beroemde monoloog van de Grootinquisiteur in Fjodor Dostojevski’s Gebroeders Karamazov zou heel goed van iemand uit de top van de moderne Chinese Communistische Partij kunnen zijn: “Eindelijk zullen zij zelf inzien, dat genoeg vrijheid en brood voor allen tezamen ondenkbaar zijn, want nooit, nooit zullen zij in staat zijn onder elkaar te delen!

Het Chinees dystopisch socialisme

Dus waar past Rusland in dit plaatje? In het Westen heerst de misvatting dat president Vladimir Poetin de communistische Sovjet-Unie nieuw leven wil inblazen. In feite heeft de huidige Russische heerser herhaaldelijk duidelijk gemaakt dat hij zeer ambivalent staat tegenover het Sovjetmodel. Poetin is kortom geen communist – in werkelijkheid is hij meer een neofeodale heerser. Zijn top-down regeringssysteem, dat een hybride is van een traditionalistisch imperium en een moderne natiestaat, is waarschijnlijk de enige manier waarop Rusland als één politieke entiteit zou kunnen blijven bestaan.

In plaats van bolsjewistisch radicalisme lijkt Poetins voorkeur uit te gaan naar het oude tsaristische model: Geen plannen om een overzees rijk op te bouwen, maar een uitgestrekte autocratische macht op het vasteland die steunt op kernwapens, “gezond conservatisme” en “beproefde traditie”. Het systeem van Poetin is volledig gekant tegen revolutie. Zijn vermeende spirituele vertrouweling, Metropoliet Tikhon van de Russisch-orthodoxe kerk, waarschuwt onophoudelijk voor de gevaren die inherent zijn aan opstanden en omwentelingen. De Russische leider zelf verafschuwt openlijk instabiliteit als een fundamenteel kwaad en heeft gezegd: “Het politieke systeem van Rusland evolueert gestadig om revoluties te voorkomen. We hebben onze grens bereikt wat betreft revoluties.” Poetins woorden klinken vaak alsof ze rechtstreeks afkomstig zijn uit conservatieve kopstukken Edmund Burke’s “Reflections on the Revolution in France”.

Het Rusland van Poetin heeft zijn idealen vooral in het verleden. Dat is een belangrijke reden waarom de ideologie van het moderne Rusland veel rechtse conservatieven in Europa en Noord-Amerika aanspreekt, die Rusland zien als de laatste grote staat die vasthoudt aan de waarden van wat vroeger de Europese christelijke beschaving was. Het Rusland van Poetin heeft nog een ander voordeel. Van alle concurrerende ideologieën is het esthetisch het aantrekkelijkst. Dit kan komen doordat voor Poetins staat orde belangrijker is dan rechtvaardigheid. Rechtvaardigheid, vooral de onbeperkte rechtvaardigheid van de ‘woke’, is vaak rommelig en zelfs lelijk. Orde, vooral een hiërarchische, heeft een krachtige schoonheid. Denk maar aan de esthetiek van The Lord of the Rings of Dune. Net als Hollywood-epossen die middeleeuwse verhalen exploiteren, kan een groot deel van de aantrekkingskracht van “het Poetin-universum” voortkomen uit de thema’s macht, mannelijkheid, hiërarchie en mirakel.

Een andere aantrekkingskracht van het Russische systeem is dat het, ondanks het feit dat het enigszins onvolmaakt is op het gebied van politieke en burgerrechten, waarschijnlijk een van de hoogste niveaus van privé-vrijheid ter wereld kent. De staat in Rusland is over het algemeen terughoudend met inmenging in het privé-leven van zijn onderdanen, al was het maar omdat hij daartoe de capaciteit niet heeft – en blijkbaar streeft hij die capaciteit ook niet na, afgezien van de meest recente Covid-19 maatregelen, die in gelijk opgaande mate zijn tegengewerkt en dan weer herzien.

Het Russisch neofeodale traditionalisme

Het Russische model heeft één groot nadeel. Het is niet geschikt om economische en technologische ontwikkeling te bewerkstelligen.  De Russische economie stagneert nu al een decennium en het is niet waarschijnlijk dat zij spoedig weer op gang zal komen. Het gebrek aan economische dynamiek kan echter een systeemkenmerk zijn waar Poetin zich terdege van bewust is en dat hij aanvaardt als een redelijke prijs voor politieke en sociale rust. Om doorbraken in ontwikkeling te bereiken, moet je bereid zijn grootschalige experimenten op maatschappelijke schaal uit te voeren, soms grenzend aan revolutie. Ondanks de verschillen in hun ideologische credo’s, delen het Westen en het door de CCP geleide China de smaak voor het experimenteren met hun toekomst. Het is een ironie die weinigen ontgaat dat het nieuwe gezichtsherkenningssysteem dat in China wordt ontwikkeld om de veiligheid in openbare ruimten te garanderen, Sky Net wordt genoemd, een echo van de dystopische AI die rondwaart in de wereld van de films over The Terminator.

Het verschil tussen de ideologische modellen wordt wellicht nog het meest duidelijk wanneer we naar de recruteringsvideo’s kijken van de drie machtigste legers ter wereld

De mensheid kan nu kiezen tussen het wokeïsme van het Westen, het neofeodale conservatisme van Rusland en het licht dystopische digitale socialisme van China. Het is verre van een ruime keuze op het menu, maar het is goed om toch een keuze te hebben.

Bron: RT, The Coming Clash of Civilisations. Van: Artjom Loekin, 25/11/2021, https://www.rt.com/russia/541280-clash-civilizations-rivalries-ideologies/. Geraadpleegd en vertaald op 28/11/2021.