8 mei – Kunst in verzet – Ernst Niekisch en het antifascisme

8 mei, herdenking van de capitulatie van nazi-Duitsland. De Duitse revolutionair en nationale bolsjewiek Ernst Niekisch waarschuwde zijn ganse politiek actieve leven tegen het fascisme. Zelfs in Vlaanderen, waar hij August Borms destijds -tevergeefs- de raad gaf om niet de zijde van Hitler-Duitsland te kiezen. Niekisch werd als Duitse patriottische uitgever van het blad ‘Widerstand’ en overtuigd aanhanger van een socialistisch Europees rijk van “Vlissingen tot Vladivostok” door de nationaalsocialisten vervolgd wegens “literair hoogverraad” en tot levenslange hechtenis veroordeeld. Hij werd in 1945, ondertussen blind en half verlamd, bevrijd door het Rode Leger en schreef na de Tweede Wereldoorlog onder andere het onderstaande voorwoord voor een lijvige publicatie over kunstenaars die zich verzetten tegen het fascisme en nationaalsocialisme, uitgegeven in de voormalige DDR (*).

Niekisch linkte de opkomst van het fascisme zeer duidelijk aan de Westerse Versailles-orde na de Eerste Wereldoorlog en aan de Westerse katholiek/Romeinse geest. Hitler was voor hem een politiek vertegenwoordiger van dit imperialistische Westen. Vandaag zien we opnieuw tendensen waarbij het liberale Westen gebruik maakt van fascistisch gezinde milities en personen die in haar geopolitieke frontlijnstaat Oekraïne konden doorstoten tot op verantwoordelijke functies in het staatsapparaat of waarbij Westerse liberale krachten (van “links” tot “rechts”) het bestaan hiervan op zijn minst goedpraten of minimaliseren. Daarnaast bouwt dat liberale Westen fascistoïde veiligheidsstaten uit in West-Europa om smeulend verzet vanwege de werkende klasse tegen het neoliberale wanbeleid in de kiem te kunnen smoren.


*******

Het Europese fascisme was het werk van de imperialistische grootburgerij. De macht die in de loop der jaren door de arbeidersstand in de bedrijven en politieke partijen veroverd werd, zou neergeslagen, het proletarische zelfbewustzijn zou ontweken worden. De grootburgerlijke, fascistische voortrekkers mobiliseerden de in bestaansangst verkerende kleinburgerij in grote massapartijen en milities gericht op burgeroorlog. Het valse bewustzijn waarin de kleinburgerij leefde en waarin het zich als een hogere en betere klasse in vergelijking met de arbeidersstand voelde, werd door een mateloos huichelachtige propaganda opgetild. Het kleinburgerlijke, valse bewustzijn verwerd tot een voedingsbodem voor blinde haat tegen de arbeidersstand. Door de kleinburgerij op te zwepen om in de arbeider de vijand en ondermijner van zijn “hogere” bestaan, zijn “betere” levensstandaard, te vrezen, liet hij zich drijven tot een onverzoenlijke haat tegen de arbeider.

Zoals de fascistische grootburgerij in de binnenlandse politiek met kleinburgerlijke hulp de arbeider probeerde neer te halen, zo richtte zij haar vernietigingsdrang op vlak van buitenlandse politiek tegen het Sovjetvolk en haar maatschappelijke ordening, het socialisme. Door de opgang en uitstraling van de Sovjetmacht zag de imperialistische grootburgerij haar koloniaal systeem in alle uithoeken van de wereld geschokt. Het antibolsjevisme richtte zich daarop, alle burgerlijke instincten tegen de Sovjetmacht op te wekken en te organiseren. Alleen door haar Dasein was de socialistische ordening een gevaar voor de imperialistische heerschappij. Het bolsjevisme moest vernietigd worden indien het imperialisme wou verder bestaan. Het fascisme mat zich aan om de Sovjetorde terug “uit te wissen”. Op de vloedgolven van de antibolsjevistische beweging kwamen de fascistische leiders Mussolini, Franco en vooral Adolf Hitler aan de macht.

De fascistische leiders hadden de bereidheid tot geweld gemeenschappelijk, het werd het kernprincipe van hun regeringssysteem. Ze zagen het als hun missie om aan te zetten tot een genadeloze burgeroorlog tegen de interne en externe vijanden van de grootburgerij en dit met de hardste middelen uit te dragen. Hun hoogste wet was de “existentiële vernietiging van de vijand”, zijn fysieke afbraak; hij moest bij uitstek uitgeroeid worden. De fascistische maatschappij werd als een heilige, gezworen “gemeenschap” vanuit militaire oogpunten georganiseerd. De verhouding tussen autoriteit en volk werd uitsluitend op bevel en onvoorwaardelijke gehoorzaamheid gebaseerd. De fascistische machtshebber verhief zich tot een onaantastbare autoriteit: hij werd despoot, dictator, tiran, hij werd zoals Hitler de incarnatie van het hoogste wezen. Alle gebieden van het openbare en private leven werden gedirigeerd en gereglementeerd. Er was geen ruimte meer voor een vrije beslissing, een ongebonden besluit, een impulsieve handeling: de heerschappij was totaal. De bevelen van de fascistische machthebbers waren onbelemmerd; de macht werd door geen recht ingeperkt. Recht was datgene wat het fascistische systeem kon dienen. De vrijheid van het individu werd uitgewist, de zelfbestemming van mensen kon niet langer bestaan, reeds het uiten van de nood hieraan was voor de fascistische macht gelijk aan revolte, aan rebellie, aan “hoogverraad”. Door de burgerrechten, vrijheden en sociale verworvenheden van de arbeiders te vernietigen, werd ook hun menselijke waardigheid met voeten getreden. Het zelfbewustzijn van de onafhankelijke mensheid stond de macht van tirannen en dictators in de weg en werd als gevolg daarvan meedogenloos gebroken. In concentratiekampen werd een systematische veldtocht tegen het rechtopstaande wezen en menselijke waardigheid ondernomen. De wreedheden en brutaliteiten, die hier met zorgvuldige en hardvochtige pedanterie vertoond werden, waren boosaardigheden zoals de geschiedenis er nog geen gekend had. Elke tegenstander van het imperialisme moest door een helse behandeling naar beneden worden gedrukt tot op dierlijk niveau. Door zich dit mensonterende doel te stellen, werden de fascistische heersers en hun werktuigen zelf verachtelijke beesten in hun eigen recht.

Het fascisme had de inherente neiging om het hele volk te ontmoedigen en te vernederen. Geen individu, geen stand, geen klasse mocht in staat worden gesteld om zelfrespect te genieten in de zorgvuldige cultivering van een bijzonderheid en eigenaardigheid. Met een pathologisch overdreven gevoel van superioriteit raakten de fascistische heersers gewend aan het vertonen van een opschepperig gevoel van meesterschap.

Zoals de harde fascistische vuist de werkende klasse wurgde, zo genadeloos was ze ook tegen de intelligentsia en het bezit van Geist. Een Geist hebben wekte argwaan. De intelligentsia zijn in de regel de hoeders en bewakers van hogere principes van de mensheid en van een aantal waarden die men eeuwige waarden zou kunnen noemen. Ze beschouwt zich als de tegenpool voor het brute geweld. In het fascisme moest het dus het kwaad in zichzelf zien en bestrijden. Haar werkelijke zorg was de zaak van de Geist, en juist omdat het fascisme zich tot aartsvijand verklaarde tegenover de Geist, vervolgde het intelligentie tot op het punt van vernietiging.

Zo bewees de fascistische heerschappij zichzelf als een verschrikkelijke onderneming ter degradatie van de mens en zijn samenleving. Alle menselijke waarden werden ontheiligd. Al het verheffende cultureel bezit werd vervuild of vernield, alle tendensen van menselijke vooruitgang meedogenloos verstikt. Het was normaal dat de fascistische heerschappij eindigde in een bloedige burgeroorlog en in een gruwelijke wereldoorlog. Alle fascistische heersers waren omgeven door de geur van criminaliteit. Generaals en leidende politici werden oorlogsmisdadigers, de SS- en SA-mannen werden vilders en beulen. De laagste instincten kregen vrij spel; zij sloegen op hol in de fascistische politiek. Een blik op de fysionomie van de fascistische leiders maakte duidelijk met wat voor soort mensen we te maken hadden: het waren gezichten van schurken en moordenaars.

De hoge principes van de mensheid kunnen niet zonder verzet met de voeten getreden worden. Dit verzet is des te sterker, naarmate deze beginselen nauwer verbonden zijn met de vitale belangen van een voor haar bevrijding strijdende klasse. Aanvankelijk kan dit verzet hopeloos zijn tegenover een brutale superioriteit. Het kan ook met de dood bedreigd worden. Er zullen altijd harten zijn waarin het zich uitdagend en met de moed des doods verheft. Het is een verzet dat oprijst naar de vastberadenheid: gevangenschap noch dood te schuwen. Er zijn mensen die niet langer willen leven wanneer recht, vrijheid en menselijkheid worden veronachtzaamd.

Hoewel deze weerstand eerst bij individuen zal opflakkeren, zullen zich na verloop van tijd draden van verbondenheid tussen dergelijke individuen vormen. Er worden geheime afspraken gemaakt, geheime samenzweringen tegen de tiranmacht. Tragisch genoeg komen dergelijke samenzweringen niet zelden aan het licht. De repressie verhevigt, de samenzwering wordt in bloed gesmoord. Ondergronds gaat de strijd tegen de tirannie echter onverminderd door. De zaak van de mensheid is in handen gelegd van deze mannen van het verzet; zij zijn de ware helden van hun tijd. Hun moed en durf zullen de dictator, de verachter van de mens, geen moment rustig laten slapen. 

De tijden van zulk verzet zijn altijd heroïsche tijden. Weerstand bieden betekent altijd bereid zijn om jezelf op te offeren. De jaren van het fascisme waren jaren waarin de woorden van Goethe een verschrikkelijke werkelijkheid werden: “Hier vallen offers, lam noch stier, maar mensenoffers ongehoord”.

Maar van zodra een vlag met brute kracht is neergehaald, wappert er alweer een nieuwe vlag in de wind. Verzet wekt de beste en sterkste kwaliteiten in het hart van hen die het beoefenen. Het verhardt hun moed, hun onverschrokkenheid, hun standvastigheid. Hun hele leven, al hun kracht en al hun gaven zijn gewijd aan één grote zaak: de zaak waarvan de waardigheid van de mensheid afhangt.

Kunst is het scheppend vermogen van de mens dat zich manifesteert. De kunstenaar reageert op de inhoud van het bestaan en reageert daarop in beelden, symbolen, geluiden en andere vormen van zijn verbeelding. Kunst is de mooiste openbaring van menselijke productiviteit. Bijgevolg kan zij slechts gedijen waar de mens zich vrij kan uiten.

Elke onwaardige toestand heeft de behoefte zichzelf te bedekken; hij wil zich aantrekkelijk en winnend voordoen. In geen geval wil zij in haar ware aard erkend worden. Het fascisme kent de kunst dus de taak toe om een mooie façade op te werpen voor zijn walgelijke systeem.

Maar dit is nu juist waar grote kunst op geen enkele manier goed voor is. Daarin leeft de onweerstaanbare drang om door te dringen tot de kern van de waarheid. Het is evenveel schoonheid als het waarheid is. Voor hen die kwaad te verbergen hebben, heeft het iets heimelijk. Niets kan er voor verborgen worden gehouden. Ze brengt de slechte daad aan het daglicht als de zon. En zo, uiteindelijk, wordt het altijd een oordeel over tijd. Het kan niet misbruikt worden voor de verheerlijking van het roemloze. Alle tirannen uit de geschiedenis kenden de glamour en de wijding die kunst aan een tijd verleent. Ze hebben misschien mensen mishandeld, maar ze hebben kunst bevorderd en gecultiveerd.

Zij miskenden het openbarende karakter van de kunst en zagen daarin slechts een versiering en een spel, geschikt om te transfigureren, te verfraaien, te “witwassen”, om het kwaad dat zij aan het doen waren, te veraangenamen. Voor hen werd kunst gezien als een middel om te misleiden en te bedriegen. De gruwelijke werkelijkheid die hun schrikbewind was, moest worden verguld met de schone schijn die de kunst aan de dingen kan geven. Veel tirannen wilden de innerlijke broosheid van hun systemen vergeten door onverwoestbare werken in steen en brons te maken. Maar dergelijke werken onthullen het karakter van hun scheppers: hun gewelddadigheid en hun onmenselijkheid; zij verbergen niet dat zij berekend zijn om -in de woorden van Jacob Burckhardt- “angst en bewondering” in te prenten.

Maar hoezeer de kunst noodzakelijkerwijs blootlegt waar zij op een slechte werkelijkheid stuit, wordt duidelijk in verschillende beroemde schilderijen van Goya. Iedereen verwondert zich vandaag nog over de vrijmoedigheid waarmee Goya in zijn schilderijen het hypocriete masker van het gezicht van de Spaanse koninklijke familie en de Spaanse hoge aristocratie afrukt, hoe hij in het portret van de infante Maria Josefa Carmela het gemene, nederige, zinnelijke en verdorven karakter van haar wezen onthult, hoe hij in het portret van de koningin Maria Luisa van Parma, de echtgenote van Karel IV, de hoer in haar aan de kaak stelt, hoe hij in het familieportret van Karel IV de verschrikkelijke tegenstelling aan het licht brengt die hier bestaat tussen de hoge maatschappelijke positie en de geestelijke en morele inferioriteit van de leden van de familie.

Omdat de kunstenaar met zijn werken eenvoudigweg de essentie van de werkelijkheid tot uitdrukking brengt, onthult hij en oefent hij daardoor een sociale functie uit. Er gaat een provocerende kracht van hem uit. Goya’s schilderij “Het neerschieten van de opstandelingen in Madrid”, zijn “Desastres de la guerra” en de “Caprichos” hebben een eeuwige, ophitsende werking.

De echte kunstenaar wordt aangespoord om in het hart van de werkelijkheid te kijken, en zo komt hij tot uitspraken over de werkelijkheid. Deze verklaring maakt kanten van de werkelijkheid zichtbaar die het oog nog niet heeft waargenomen. Plotseling ziet men de werkelijkheid vanuit een geheel nieuw gezichtspunt, ontdekt men krankzinnigheden, excentriciteiten, broze, rotte, verrotte delen ervan, waarvan men zich voordien niet bewust was. Lasalle moedigde mensen ooit aan om te zeggen wat er is. Hij dacht dat gewoon zeggen wat is een revolutionaire daad was. Door zijn onthullend statement werpt de kunstenaar vonken van revolutie in de harten. Dergelijke kunstwerken ontketenen krachten van verzet tegen de onderdrukkende werkelijkheid. De schellen vallen van hun ogen als zij het kunstwerk zien en zij beginnen zich te verzetten tegen het kwaad. Het kunstwerk wordt een bron waaruit de krachten van het verzet worden geput. In al zijn stilte wordt het kunstwerk zo een kracht van verzet.

Käthe Kollwitz – Moeder en kinderen

Verzet tegen een onmenselijk regime komt meestal voort uit het vuur van een grote passie. Waar krachtige emoties worden opgewekt, is de kunst in haar element. Bijgevolg zijn kunstenaars meestal mensen van verzet waar een systeem van geweld heerst, hetzij openlijk, heimelijk, bewust of naïef. Reeds daar, waar de algemene ontwikkeling van het openbare bestaan een richting heeft genomen naar een gewelddadige, onmenselijke, kwaadaardige toestand, verschijnen kunstenaars als herauten van de ontbinding, van dreigende verkrachting, als waarschuwende boodschappers voor naderend onheil.

Het fascisme had dus alle reden om bang te zijn voor kunst die al vóór 1933 was gemaakt. Reeds in die tijd vertoonde de kunst de tendensen van het burgerlijk verval, die in de richting van tirannie gingen. Het fascisme had zich erdoor getroffen gevoeld. Voor zover kunst een voorbode was van het kwaad, werd zij als “ontaarde kunst” gebrandmerkt en verboden. De schilder moest zich slechts houden aan de geesteloosheid van het bloed-en-bodem-principe, de beeldhouwer slechts aan de holle kolossale, tonaal heroïsche frase, de architect slechts aan de klassieke, gelikte gevelstijl met zijn zuilenepigoniek. De vervolging van echte, onthullende kunst werd met hevigheid uitgevoerd; het was een vervolging van de waarheid zelf. Het kwam voort uit de angst om gepakt te worden. Het fascisme heeft ervoor gezorgd dat het masker niet van zijn gezicht werd gerukt; het mocht niet worden opgespoord.

Zo leefde het gevoel van een onvermijdelijk lot in Alfred Kubin. In zijn werk “Die andere Seite” (De andere kant), dat hij omschreef als een “fantastische roman”, voorzag hij reeds de verwoeste steden van de Tweede Wereldoorlog.

Daar is George Grosz, die aan de vooravond van de fascistische tirannie opduikt met wanhopige gezichten: in de laffe nekken en brutale fysionomieën van zijn grootburgerlijkheid kondigt het fascistische beest zich al aan; met een scheppend potlood tekent hij de verwarde en angstaanjagende werkelijkheid op en dringt hij door in afgronden waarvan de volle diepte voor zijn heden nog verborgen blijft.

Als het kunstwerk de slechte realiteit te sterk accentueert, wordt het een karikatuur, een opruiend pamflet. De karikatuur is een flinterdun geslepen wapen dat de onmenselijke tegenstander recht in het hart wil treffen. In de karikatuur wordt de kunstenaar – zoals Daumier liet zien – een directe verzetsstrijder. Hij zet aan tot een aanval, zoals bijvoorbeeld A. Paul Weber dat doet in de titelpagina van de brochure “Hitler – ein deutsches Verhängnis” of in het “Sargbild” van dezelfde brochure.

Tekening van Andreas Paul Weber – Hitler, een Duitse ondergang

Een schilderij van Rudolf Schlichter, getiteld “De bespotting van Christus”, dateert uit de tijd van de machtsovername door de nationaalsocialisten. Onze blik stuit op het mishandelde lichaam van een naakte man. Romeinse soldaten staan rond de gemartelde man met hun martel- en folterwerktuigen. De plaats van de mishandeling die hier wordt uitgevoerd is een kelder. Uit de omstandigheden blijkt dat de Romeinse krijgsdienaren slechts SA-mannen in antieke vermomming voorstellen. Hun moorddadige gezichten en galgenvogelfysionomie, hun domme koppen zijn dezelfde types die men in 1933 op de straten en pleinen in SA-uniformen kon aantreffen. In feite is dit een van die martelkelders in de onderkomens van de SA waar zoveel arbeiders en intellectuelen van die tijd doodgemarteld werden. De intense sympathie voor het gemartelde, hulpeloze schepsel slaat om in afkeer voor de menselijke misbruikers.

Picasso legde de verwoesting van het fascisme in al zijn afschrikwekkende totaliteit vast in zijn beroemde schilderij “Guernica”. Er wordt gezegd dat de Duitse ambassadeur dit werk bezocht in het bezette Parijs en nieuwsgierig vroeg: “Heeft u dit gemaakt?” Picasso antwoordde met kracht: “Nee, dat hebt u gedaan!” De Duitser hield vast aan de symbolische vermomming, de kunstenaar aan de directe actie die het symbool voor altijd wilde gedenken.

Elke grote kunst probeert de wereld te verrijken met een nieuw antwoord op de vragen van het bestaan. Het komt in opstand tegen starre tradities, conventies en verouderde vormen. Het creëert nieuwe tradities en brengt nieuwe vormen voort. Oorspronkelijk lijkt dit alleen te gebeuren op het enge gebied van de kunst zelf. De tradities en vormen ervan zijn echter altijd slechts een symbool en een weerspiegeling van sociale en politieke tradities en vormen. Door in opstand te komen tegen verouderde tradities en vormen op het gebied van de kunst, legt zij alleen maar diepere impulsen bloot die in de samenleving bestaan tegen de sociale en politieke conventies in. Kunstrevoluties zijn gewoonlijk een voorteken of een samenloop van sociale en politieke revoluties. Kunst leeft in de innerlijke coëxistentie; zij is in wezen ook slechts een uitdrukkingsvorm van de bewegingen van het sociale en politieke lichaam. Wanneer er verzet ontstaat in de maatschappij en de politiek, komt dit evenzeer tot uiting in het domein van de kunst.

Symbolen hebben een mysterieuze kracht; wanneer zij de wreedheden van onmensen tot leven brengen, geven zij ons hoop dat wij uiteindelijk menselijke harten zullen ontmoeten die standvastig volharden in het niet capituleren, zelfs in het aanschijn van excessen van geweld en onderdrukking.

Ernst NIEKISCH

(*) Bron: ‘Kunst im Widerstand. Malerei, Graphik, Plastik 1922 bis 1945’. Frommhold, Erhard (uitg.), VEB Verlag der Kunst, Dresden, 1968